Ndërsa studiuesit kryesorë në fushën e inteligjencës artificiale pranojnë se faza aktuale e teknologjisë po i afrohet disa kufijve, një qasje alternative po tërheq vëmendje: përdorimi i qelizave të gjalla të trurit njerëzor si material llogaritës.
Të ashtuquajturit “biokompjuterë” ndodhen ende në hapat e tyre të parë. Ata mund të luajnë lojëra të thjeshta si “Pong” dhe të kryejnë njohje bazë të të folurit. Megjithatë, entuziazmi rreth tyre ushqehet nga tre prirje që po konvergojnë.
Së pari, fluksi i shpejtë i kapitalit investues në gjithçka që lidhet me inteligjencën artificiale ka bërë të financueshme edhe ide që deri vonë konsideroheshin tepër teorike. Së dyti, teknikat e kultivimit të indit të trurit jashtë trupit të njeriut janë pjekur ndjeshëm, me industrinë farmaceutike që po hyn fuqishëm në lojë. Së treti, përparimi në ndërfaqet tru–kompjuter ka rritur tolerancën shoqërore ndaj teknologjive që mjegullojnë kufijtë mes biologjisë dhe makinës.
Megjithatë, mbeten shumë pyetje, thekson The Conversation. A bëhet fjalë për risi të vërteta apo për një tjetër cikël teprimi teknologjik? Dhe cilat janë implikimet etike kur indi i trurit njerëzor shndërrohet në element llogaritës?
Si u zhvillua teknologjia
Ideja nuk është krejtësisht e re. Prej gati gjysmë shekulli, neuroshkencëtarët kultivojnë neurone mbi grupe elektrodash mikroskopike, me qëllim studimin e aktivitetit të tyre në kushte të kontrolluara. Në fillim të viteve 2000 u kryen eksperimentet e para të komunikimit dykahësh mes neuroneve dhe sistemeve elektronike, por pa vazhdimësi. Shtysa e vërtetë erdhi në vitin 2013, kur u vërtetua se qelizat burimore mund të vetëorganizohen në struktura tredimensionale që i ngjajnë trurit njerëzor, të ashtuquajturat “organoide cerebrale”.
Sot, indi nervor që rrjedh nga qelizat burimore përdoret gjerësisht në kërkime dhe në testimin e barnave. Megjithatë, aktiviteti i tij neuronal mbetet elementar, shumë larg modeleve të organizuara që lidhen me njohjen ose vetëdijen. Specialistët bien dakord se organoidet e sotme nuk kanë vetëdije, as nuk janë pranë diçkaje të tillë.
Në vitin 2022, fusha mori vëmendje të re kur kompania australiane Cortical Labs prezantoi një eksperiment në të cilin neurone të kultivuara “mësuan” të luanin Pong në një sistem me qark të mbyllur (shihni videon më sipër). Studimi mori mbulim të gjerë mediatik, kryesisht për shkak të termit “vetëdije e integruar”, të cilin shumë shkencëtarë e cilësuan të tepruar dhe mashtrues për sa i përket aftësive të sistemit. Në vitin 2023 u propozua termi “inteligjencë e organoideve”, më neutral, por po aq i debatueshëm, pasi mund të krijojë iluzionin e barazvlefshmërisë me sistemet bashkëkohore të inteligjencës artificiale.
Etika mbetet pas, teknologjia përshpejton
Në të njëjtën kohë, diskutimet rreth etikës e kanë të vështirë të ecin me ritmin e përparimit teknologjik. Kornizat ekzistuese të bioetikës i trajtojnë organoidet si mjete kërkimi biomedikal dhe jo si përbërës të kompjuterëve hibridë. Studiues kryesorë në fushën e organoideve kanë kërkuar përditësim urgjent të udhëzimeve etike, duke theksuar se zhvillimi i shpejtë dhe komercializimi i kërkimit tejkalojnë aftësinë rregullatore. Për më tepër, edhe pas publikimeve në revista si Nature, publiku i gjerë e ka të vështirë të kuptojë se çfarë është saktësisht një “kompjuter i gjallë”.
Ndërkohë, kompani dhe universitete në SHBA, Zvicër, Kinë dhe Australi po përshpejtojnë. Kompania zvicerane FinalSpark ofron tashmë akses të largët në organoide neuronale, ndërsa Cortical Labs po përgatitet të nxjerrë në treg biokompjuterin desktop CL1. Grupe akademike, si ai i Universitetit të Kalifornisë në San Diego, paraqesin propozime ambicioze aplikimesh, që përfshijnë nga modelimi i katastrofave mjedisore deri te studimi i sëmundjeve neurologjike.
Në një botë ku figura si Elon Musk promovojnë implante neurale dhe vizione transhumaniste, “inteligjenca e organoideve” rikthen pyetje themelore: çfarë përcaktojmë si inteligjencë, kur – nëse ndonjëherë – një grup qelizash njerëzore meriton kujdes etik dhe si duhet të rregullohen sisteme biologjike që fillojnë të sillen si kompjuterë mikroskopikë. Teknologjia është ende në fillimet e saj, por rrjedha e saj tregon se këto diskutime do të marrin karakter urgjent shumë më herët sesa pritej.
