Donald Trump nuk i kushton më rëndësi “pluhurit bërthamor”, i cili ndodhet nën më shumë se njëqind metra shkëmb pranë Ispahanit, në Iran. Presidenti amerikan deklaroi se nuk shqetësohet më për rezervën e uraniumit shumë të pasuruar nga regjimi, në një intervistë për agjencinë Reuters, të mërkurën më 1 prill. Deri së fundmi, ai vazhdimisht kishte përmendur mundësinë e dërgimit të qindra forcave speciale, në një operacion tokësor, për të marrë këtë “thesar”, në zemër të programit bërthamor iranian me dimension të mundshëm ushtarak. Tashmë ai e hedh poshtë këtë rrezik: “Është aq thellë nën tokë sa nuk më intereson”, siguron ai.
Izraeli dhe Uashingtoni bombarduan objektet kryesore bërthamore të Iranit, ose hyrjet e tyre, gjatë “luftës dymbëdhjetëditore” të qershorit 2025. Por materiali mbetet në vend dhe kreu i Shtëpisë së Bardhë pranon sot hipotezën e përfundimit të konfliktit duke lënë këta rreth 440 kilogramë uranium në dispozicion të regjimit. “Ne i monitorojmë dhe i kontrollojmë intensivisht me satelit. Nëse shohim ndonjë lëvizje, qoftë edhe një përpjekje të thjeshtë, do t’i godasim sërish shumë fort me raketa”, paralajmëroi ai në fjalimin e tij drejtuar kombit, të mërkurën.
Këto deklarata nuk përbëjnë një angazhim të qëndrueshëm nga ana e një presidenti që ka grumbulluar kundërthënie gjatë pesë javëve të luftës. Megjithatë, Uashingtoni shqetëson aleatët e tij, duke vazhduar të reduktojë objektivat. Duke i përmbledhur edhe një herë në fillim të javës, sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, u mjaftua me përmendjen e shkatërrimit të arsenalit të raketave dhe dronëve të Teheranit, duke shtyrë për më vonë çështjen bërthamore. Kështu, Uashingtoni duket se premton një gjendje lufte të përhershme ndaj Teheranit, duke lënë të hapur mundësinë e goditjeve të reja në afat të mesëm. Përveç nëse arrihet një “marrëveshje” e pamundur me Iranin, i cili do të duhej të kapitullonte duke hequr dorë nga çdo pasurim uraniumi dhe nga rezervat e tij.
Perspektiva e një status quo-je të tillë alarmon shumë ekspertë të bërthamores, të cilët kujtojnë se regjimi ka sot interes të mos mbetet një vend “në prag”, i aftë të pajiset shpejt me armë bërthamore, por të përpiqet të kalojë hapin e fundit për të rikthyer aftësinë e tij frenuese.
“Ushtarakët që drejtojnë sot Iranin kanë ushtruar presion për njëzet vjet mbi Udhëheqësin suprem Ali Khamenei për ta bindur që t’i pajiste më në fund me armë bërthamore. Ishte Khamenei ai që e mbante regjimin në prag dhe ai u vra në ditën e parë të kësaj lufte, më 28 shkurt”, kujton një nga specialistët më të mirë të programit bërthamor iranian, Yoav Rosenberg, ish-oficer i lartë i inteligjencës ushtarake izraelite.
“Këta drejtues e dinë se ne duam t’i rrëzojmë dhe t’i vrasim. Nuk u mungon motivimi. Nuk ka asnjë dyshim që tani po hyjnë në garën për bombën.”
Në ditët pas “luftës dymbëdhjetëditore”, në qershor 2025, Irani ishte përgatitur të rifillonte punën për pasurimin e uraniumit, sipas informacioneve të mbledhura nga Le Monde. Uji, sistemet e ventilimit dhe energjia elektrike ishin rikthyer në objektin e Natanzit. Por Udhëheqësi nuk dha kurrë urdhrin e pritur.
Profile shqetësuese
Për momentin, regjimi mbetet i përqendruar te mbijetesa. Ai e di se është nën vëzhgim dhe se objektet e tij bërthamore janë dëmtuar. Por profilet e njerëzve të rinj të fortë në Teheran nuk janë qetësuese. “Këta ushtarakë e shohin më pak programin bërthamor si mjet negociimi dhe më shumë si rrugë drejt një arme, më frikësuese sesa një kërcënim i thjeshtë. Është e mundur që ata të mos e kuptojnë mirë rrezikun që do të merrnin duke urdhëruar prodhimin e një bombe”, analizon Shahar Koifman, ish-shef i zyrës për Iranin në divizionin e kërkimit të inteligjencës ushtarake izraelite.
Asnjë prej këtyre njerëzve nuk ka mbajtur përgjegjësi të larta politike apo diplomatike. Disa kanë pasur lidhje me drejtuesit e programit bërthamor të militarizuar të Teheranit. Ahmad Vahidi, kreu i ri i Gardës Revolucionare, si ish-ministër i mbrojtjes, ishte përgjegjës direkt për Mohsen Fakhrizadeh, organizatori kryesor i këtij programi, i vrarë nga Izraeli në vitin 2018. Mohsen Rezaï dhe Hossein Taeb, dy veteranë të Gardës Revolucionare, që dyshohet se kanë punuar për të vendosur në pushtet djalin e Udhëheqësit suprem, Mojtaba Khamenei, kishin përkatësisht rolin e rekrutimit të Fakhrizadeh në vitin 1987 dhe të mbrojtjes së tij deri në vdekjen e tij.
Sa i përket figurës së fortë të regjimit, mbi të cilin Uashingtoni duket se mbështetet, Mohammad Ghalibaf, “si kryetar i Parlamentit, ai ka futur në ligj nivele pasurimi të uraniumit dhe objektiva prodhimi më të larta, kundër vullnetit të Organizatës Kombëtare të Energjisë Atomike, më e kujdesshme”, kujton David Albright, ish-konsulent i AIEA-s dhe themelues i Institute for Science and International Security.
“Nëse i mbijeton kësaj fushate, bërthama e mbetur e pushtetit, e nxitur nga mllefi, mund ta çojë Iranin drejt një rruge më të errët”, paralajmëron historiani Afshon Ostovar, profesor i asociuar në çështjet e sigurisë kombëtare në Naval Postgraduate School në SHBA, më 12 mars në revistën Foreign Affairs.
Në afat të mesëm, Uashingtoni dhe Tel-Avivi e minimizojnë rrezikun që paraqet kjo drejtim i ri. Donald Trump ka ndalur së thëni se goditjet ajrore kanë sjellë një “ndryshim regjimi”, por vazhdon të theksojë se pushteti iranian ka dalë i çorganizuar dhe i dobësuar nga lufta. Izraeli nënvizon gjithashtu se ushtarakët iranianë nuk përbëjnë një bllok homogjen. “Kush është në pushtet sot në Iran? Regjimi siç e njihnim nuk ekziston më. Ai është eliminuar”, thotë Joshua Zarka, ambasador i Izraelit në Francë, i cili ka punuar për një kohë të gjatë mbi çështjen bërthamore iraniane. “Vendimmarrësit për dosjen bërthamore janë eliminuar të gjithë. Këta drejtues nuk janë sot në gjendje të nisin militarizimin e uraniumit.”
Kapacitetet materiale të programit bërthamor janë reduktuar ndjeshëm gjatë një viti. Pas “luftës dymbëdhjetëditore”, Izraeli vlerësonte se koha që i nevojitet Iranit për të ndërtuar një bombë ishte shtyrë me të paktën dy vite. Disa objekte janë goditur sërish në mars. Izraeli ka vrarë pasardhësin e Fakhrizadeh në krye të programit (SPND), si dhe zëvendësin e tij, që në goditjet e para. Që atëherë, Benjamin Netanyahu ka njoftuar dy herë se janë goditur edhe shkencëtarë të tjerë.
Disa qendra kërkimore janë goditur në kryeqytet. Njëra prej tyre mund të ketë qenë e dedikuar për metalizimin e uraniumit, një fazë kyçe në prodhimin e bombës. Objekte të tjera janë goditur pranë ish-selisë së SPND dhe në universitetin Malek-Ashtar. Më 25 mars, janë bombarduar reaktori me ujë të rëndë në Arak, objektet e prodhimit të eksplozivëve dhe një qendër në Yazd ku përpunohej uraniumi i papërpunuar. Sipas David Albright, këto sulme synojnë të krijojnë “ngushtica” në zinxhirin e prodhimit.
Megjithatë, që nga dëbimi i inspektorëve të AIEA-s në pranverë 2025, programi bërthamor iranian mbetet në errësirë. Informacionet e inteligjencës izraelite nuk garantojnë një pamje të plotë të situatës.
“Histori e fortë fshehjeje”
Prej më shumë se një viti, diplomatët evropianë shqetësohen se po humbasin kontrollin mbi dosjen, ndërsa Izraeli dhe SHBA favorizojnë përdorimin e forcës. Emmanuel Macron theksoi se lufta nuk mund ta zgjidhë çështjen bërthamore në mënyrë afatgjatë. Sipas ish-negociatorëve, Irani ka një histori të fortë fshehjeje dhe mund të ketë rrugë alternative për të aksesuar uraniumin.
Për të prodhuar një bombë, uraniumi duhet të pasurohet në 90%. Ky proces kërkon rreth 200 centrifuga dhe mund të realizohet në hapësira të vogla. Më pas, materiali kthehet në metal dhe në formë sferike, e cila aktivizohet përmes një mekanizmi shpërthyes.
“Irani ndoshta nuk është më në gjendje të prodhojë një bombë të sofistikuar, por është shumë e lehtë të prodhohet një bombë rudimentare”, thotë Richard Nephew, nga Universiteti Columbia.
Ideja e një operacioni për të marrë uraniumin mbetet në shqyrtim nga Shtëpia e Bardhë, sipas Washington Post. Një operacion i tillë do të ishte i gjatë, i rrezikshëm dhe pa garanci suksesi. Megjithatë, disa ekspertë e konsiderojnë si një opsion të mundshëm përballë rrezikut që materiali të mbetet në Iran./ Le Monde
