Më 24 dhjetor 1969, ndërsa bota përgatitej për Krishtlindje, thellë në ujërat e ngrira të Detit të Veriut, një sondë shpimi goditi “arin e zi”. Fusha Ekofisk sapo ishte zbuluar – një nga gjetjet më të mëdha të naftës në histori. Në atë moment, një komb i vogël e i qetë peshkatarësh dhe fermerësh, ishte gati të bëhej i pasur përtej çdo imagjinate, por ajo që Norvegjia bëri më pas, konsiderohet ose vendimi financiar më gjenial i historisë moderne, ose tregimi më i mërzitshëm që është treguar ndonjëherë: Ata pothuajse nuk bënë asgjë.
Rezistenca ndaj “Mallkimit të Burimeve”
Ndryshe nga vendet si Venezuela, Nigeria apo Libia, të cilat u mbytën në korrupsion dhe inflacion sapo gjetën naftë, Norvegjia vendosi të rezistonte. Ata e panë “mallkimin e burimeve” në kohë reale dhe kuptuan se paraja e shpejtë shkatërron ekonominë dhe karakterin e një kombi.
Në vitin 1990, Parlamenti norvegjez kaloi një ligj sa të thjeshtë, aq edhe revolucionar:
Çdo qindarkë fitim nga nafta do të futej në një fond të ri, i njohur sot si Fondi i Naftës (Oil Fund). Rregullat ishin të rrepta dhe pothuajse “dhimbshëm” disiplinore:
* Të gjitha të ardhurat nga nafta shkojnë në fond.
* Qeveria mund të shpenzojë vetëm një përqindje minimale të fitimeve çdo vit (rreth 3%).
* Pjesa tjetër mbetet e investuar. Përgjithmonë.
Nga një depozitë modeste në 2 trilionë dollarë
Depozita e parë në vitin 1996 ishte modeste, pothuajse simbolike, por prova e vërtetë ishte koha. Për tre dekada, pavarësisht krizave, zgjedhjeve apo premtimeve populiste, politikanët norvegjezë nuk e thyen kurrë rregullin. Ata mbajtën një parim të palëkundur: Këto para u përkasin norvegjezëve që nuk kanë lindur ende.
Fondi nuk luajti “bixhoz” me tendenca të nxehta. Ai bleu pjesë të vogla në mijëra kompani botërore si Apple, Microsoft, Amazon dhe Nestlé. Bleu pasuri të paluajtshme në Manhattan, Londër, Paris dhe Tokio. Thjesht bleu një pjesë të ekonomisë globale dhe priti.
Sot: Pronarët e 1.5% të botës
Sot, pasuria e Norvegjisë ka kaluar shifrën e 2 trilionë dollarëve. Për një vend me vetëm 5.6 milionë banorë, kjo do të thotë se çdo qytetar ka rreth 340,000 dollarë në emrin e tij.
Por ja detaji që të “ngrin” gjakun:
Mbi gjysma e kësaj pasurie nuk vjen më nga nafta. Ajo vjen nga fitimet e investimeve. Fondi tani fiton më shumë nga portofoli i tij global sesa Norvegjia fiton nga pompimi i naftës në Detin e Veriut.
Norvegjia zotëron afërsisht 1.5% të çdo kompanie të kuotuar në bursë në planet. Çdo herë që një biznes i madh botëror bën fitim, një fraksion i vogël rrjedh në heshtje drejt fëmijëve të Norvegjisë.
Një trashëgimi për të panjohurit
Nafta do të mbarojë pas 30 apo 50 vitesh, por kjo nuk ka më rëndësi. Deri atëherë, vetëm fitimet nga investimet do të mbulojnë shëndetësinë, edukimin dhe pensionet – mbase përgjithmonë.
Norvegjia nuk pati gjeologji apo teknologji më superiore se të tjerët. Ata patën diçka që shumicës së kombeve u mungon:
Guximin për të thënë “JO”.
* JO parasë së lehtë.
* JO mendimit afatshkurtër.
* JO politikanëve që premtonin shpenzime “vetëm këtë herë”.
Ata panë natyrën njerëzore – lakmitare dhe të paduruar – dhe ndërtuan një sistem specifikisht për ta mposhtur atë. Sot, ata zotërojnë një pjesë të botës, falë një vendimi të marrë në vitin 1990 nga njerëz që sot mund të mos jetojnë më, por që ndërtuan diçka për nipërit e mbesat që nuk do t’i njihnin kurrë.
