Kjo është një nga ato ngjarje të historisë që sot, pas shumë vitesh, shihet me një sy krejt tjetër. Në fillim të viteve ’90, Ukraina nuk ishte thjesht një shtet i ri, por fuqia e tretë bërthamore në botë.
Kur Ukraina ishte më e fuqishme se Britania, Franca dhe Kina bashkë
Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, Ukraina u gdhi me një trashëgimi të frikshme: rreth 1,900 mbushje bërthamore strategjike në territorin e saj. Ky arsenal e bënte atë më të fuqishme se fuqitë e mëdha tradicionale të marra së bashku.
Memorandumi i Budapestit (1994)
Për t’u anëtarësuar në komunitetin ndërkombëtar dhe për të garantuar qëndrueshmëri afatgjatë, Ukraina pranoi një marrëveshje historike:
* Dorëzimi i armëve: Ukraina ra dakord të çmontohej plotësisht dhe t’i dërgonte armët bërthamore drejt Rusisë për t’u shkatërruar.
* Garantët: Rusia, Shtetet e Bashkuara dhe Britania e Madhe nënshkruan si garantë të kësaj marrëveshjeje.
* Premtimi: Këto shtete premtuan zyrtarisht se do të respektonin kufijtë ekzistues të Ukrainës dhe do të përmbaheshin nga çdo kërcënim apo përdorim force kundër saj.
Një marrëveshje që la Ukrainën të pambrojtur
Deri në vitin 1996, edhe arma e fundit bërthamore u largua nga toka ukrainase.
Sot, me sulmin rus të nisur në 24 shkurt të 2022-shit ky vendim është një nga pikat më të debatuara në historinë moderne. Shumë analistë argumentojnë se dorëzimi i këtij arsenali, në këmbim të “sigurive” që u vërtetuan të ishin të pamjaftueshme, e la Ukrainën të pambrojtur pikërisht ndaj kërcënimeve që Memorandumi i Budapestit duhej t’i parandalonte.
Kjo histori shërben si një kujtesë e hidhur se në politikën botërore, pesha e një nënshkrimi mund të ndryshojë totalisht me kalimin e dekadave.
Për të kuptuar peshën e asaj që Ukraina dorëzoi, duhet parë se çfarë përfshinte realisht ky arsenal. Nuk ishin thjesht armë mbrojtëse, por një makineri lufte që mund të godiste çdo cep të planetit.
Çfarë përmbante arsenali bërthamor i Ukrainës?
Në vitin 1994, Ukraina kishte në tokën e saj një teknologji ushtarake që shumë shtete nuk e arrijnë dot as sot:
* Raketat ndërkontinentale (ICBM): Ukraina zotëronte rreth 176 lëshues raketash strategjike. Këtu përfshiheshin raketat e famshme SS-19 dhe SS-24, të cilat kishin rreze veprimi deri në 10,000 kilometra.
* Bombarduesit strategjikë: Ata kishin në dispozicion 44 avionë bombardues të rëndë (si Tu-95 dhe Tu-160), të aftë për të mbajtur rreth 600 raketa bërthamore që lëshoheshin nga ajri.
* Mbushjet bërthamore: Gjithsej rreth 1,900 kokë bërthamore strategjike. Për ta krahasuar, sot Kina vlerësohet se ka rreth 500, ndërsa Franca rreth 290.
Problemi i “Butonit”
Një detaj teknik që shpesh harrohet është se, ndonëse raketat ishin në tokën ukrainase, kodet e lëshimit (butoni bërthamor) kontrolloheshin nga Moska.
Megjithatë:
* Ukraina kishte njohuritë teknike për t’i riprogramuar ato me kalimin e kohës.
* Fabrikat më të mëdha të raketave në botë (si Yuzhmash) ndodheshin në Ukrainë, që do të thotë se ata mund t’i mirëmbanin ose t’i përmirësonin ato vetë.
Pse i dorëzuan?
Përveç presionit diplomatik, mbajtja e këtij arsenali kushtonte miliarda dollarë në vit – para që Ukraina e sapolindur nuk i kishte. SHBA-të dhe Rusia premtuan ndihmë financiare për çmontimin dhe garanci se Ukraina nuk do të sulmohej kurrë.
Sot, ky vendim shërben si leksioni më i madh në marrëdhëniet ndërkombëtare: Në politikë, një premtim është i vlefshëm vetëm aq sa forca që e garanton atë.
