Historia e Iranit në fushën e arsimit është një nga ato paradokset që i habit të gjithë: si mundet një vend nën sanksione të rrepta ndërkombëtare të ketë një nga rritjet më të shpejta shkencore në botë? Dhe mbi të gjitha, si arritën gratë të “pushtojnë” universitetet në një shoqëri kaq konservatore?
Irani: Nga analfabetizmi te “superfuqia” e nanoteknologjisë
Në vitin 1976, më pak se gjysma e iranianëve (rreth 48%) dinin të lexonin dhe shkruanin. Sot, shifra ka kapërcyer 93%, ndërsa te të rinjtë (mosha 15-24 vjeç) analfabetizmi është zhdukur pothuajse plotësisht (99%). Por historia e vërtetë fshihet te shifrat e grave.
“Pushtimi” i universiteteve nga gratë.
Nëse mendoni se inxhinieria apo mjekësia janë fusha burrash në Iran, gaboheni rëndë. Sot, gratë përbëjnë shumicën e studentëve universitarë:
* Dominimi në STEM: Rreth 70% e studentëve në shkencat mjekësore dhe shkencat bazë janë gra.
* Konkurrenca: Në vitin akademik 2024–2025, plot 63% e aplikantëve për provimin kombëtar të hyrjes në universitet ishin vajza.
* Nga studentet te pedagoget: Ndërsa në vitin 1979 vetëm 1.4% e stafit akademik ishin gra, sot kjo shifër ka shkuar në rreth 24%.
Shkenca nën Sanksione: Mbjetesa e “mendjes”
Pavarësisht izolimit ekonomik që pengon blerjen e pajisjeve laboratorike apo qasjen në burime ndërkombëtare, Irani ka investuar masivisht në “ekonominë e dijes”:
* Nanoteknologjia dhe Inteligjenca Artificiale: Irani renditet ndër vendet e para në botë për numrin e botimeve shkencore në këto fusha.
* Kompanitë e Dijes: Gratë mbajnë rreth 19% të pozicioneve drejtuese (në borde) në kompanitë teknologjike iraniane.
* Elita Shkencore: Sipas Fondacionit Kombëtar të Elitave, gratë përbëjnë 25% të talenteve më të larta që mbështeten për kërkim dhe inovacion.
Pse ndodhi kjo?
Ky progres nuk erdhi rastësisht. Pas Revolucionit të vitit 1979, Irani zgjeroi rrjetin e universiteteve në të gjithë vendin, duke e bërë arsimin të aksesueshëm edhe në zonat rurale. Për shumë familje konservatore, universiteti u bë “hapësira e sigurt” ku vajzat mund të edukoheshin dhe të fuqizoheshin profesionalisht.
Irani vërteton se kapitali njerëzor është më i fortë se sanksionet ekonomike. Megjithatë, sfida e tyre e madhe mbetet “rrjedhja e trurit” (brain drain), ku shumë nga këto gra të mirëarsimuara zgjedhin të emigrojnë drejt Perëndimit për mundësi më të mira karriere.
