Refuzimi i Riadit për t’i lejuar SHBA-së përdorimin e hapësirës ajrore zbuloi krisjet e thella në aleancën strategjike mes dy vendeve. Ndërsa Uashingtoni kërkon të frenojë Iranin, Arabia Saudite po ndjek një kurs gjithnjë e më të pavarur në Lindjen e Mesme.
Presidenti Donald Trump dhe komandantët e tij ushtarakë u gjendën në një situatë të vështirë.
Ata kishin shpallur nisjen e një misioni të ri për të shoqëruar dhe orientuar anijet tregtare në kalimin përmes Ngushticës së Hormuzit, të cilën Irani e kishte mbyllur praktikisht në fillim të luftës. Komandantët amerikanë thanë se forcat detare dhe ajrore të SHBA-së do të pengonin çdo sulm iranian gjatë armëpushimit të përkohshëm.
Megjithatë, Komanda Qendrore e SHBA-së u përball me një surprizë kur zyrtarë sauditë deklaruan se forcat amerikane nuk mund të përdornin hapësirën ajrore të mbretërisë për këtë mision, të cilin Pentagoni e kishte emërtuar “Project Freedom”. Sipas tyre, amerikanët nuk ishin konsultuar paraprakisht me Arabinë Saudite.
Kjo çoi në një seri telefonatash urgjente dhe të tensionuara mes Uashingtonit dhe princit të kurorës Mohammed bin Salman, udhëheqësit de facto të Arabisë Saudite. Sipas zyrtarëve amerikanë, një Trump i zemëruar foli me princin më 4 maj, ditën e parë të operacionit, si edhe gjatë dy ditëve në vijim.
Në një telefonatë të veçantë me princin e kurorës biseduan edhe zëvendëspresidenti JD Vance, i dërguari special për Lindjen e Mesme Steve Witkoff dhe Jared Kushner, dhëndri i Trump-it. Ndërkohë, këshilltari për sigurinë kombëtare në Shtëpinë e Bardhë, Marco Rubio, zhvilloi bisedime me homologun e tij saudit.
Megjithatë, princi i kurorës mbeti i palëkundur, nga frika se plani amerikan mund të ndizte sërish luftën. Si rezultat, administrata Trump u detyrua ta ndërpriste “Project Freedom” më pak se 48 orë pas nisjes së tij.
“Ata kishin humbur besimin te administrata dhe mendonin se nëse lejonin SHBA-të të përdornin hapësirën e tyre ajrore, do të goditeshin edhe më fort nga Irani”, tha Hussein Ibish, studiues në Institutin e Shteteve të Gjirit Arab në Uashington.
Përpjekjet e plota të Shtëpisë së Bardhë për të bindur princin Mohammed, të cilat nuk ishin raportuar më parë, si edhe momente të tjera kyçe gjatë luftës, tregojnë se zyrtarët amerikanë dhe ata sauditë po përplaseshin gjithnjë e më shumë për mënyrën e trajtimit të sigurisë në rajon, veçanërisht në raport me Iranin dhe Izraelin.
Gjithnjë e më shumë, Arabia Saudite po e sheh qeverinë amerikane si një partner të paparashikueshëm dhe, në disa raste, edhe si një burim rreziku për vendet arabe të Gjirit.
Që nga momenti kur SHBA-ja dhe Izraeli sulmuan Iranin më 28 shkurt, Arabia Saudite është përpjekur të mbajë një qëndrim të balancuar për të mbrojtur interesat e saj. Ajo u ka ofruar mbështetje ushtarake dhe diplomatike SHBA-së, ndërsa njëkohësisht është bërë objekt i sulmeve iraniane.
Megjithatë, mbretëria është përballur edhe me administratën Trump në momente vendimtare, duke treguar vendosmëri sa herë që ka vlerësuar se agresiviteti amerikan dhe izraelit mund të rrezikonte interesat e saj.
Ndërsa Trump përpiqet të menaxhojë diplomacinë me Iranin, me fokus programin bërthamor të Teheranit, Arabia Saudite po ndjek një kurs të vetin, duke u distancuar nga prioritetet amerikane dhe duke forcuar marrëdhëniet me vende të tjera. Në këtë kuadër përfshihen Pakistani dhe Kina, të cilat ndërmjetësuan afrimin diplomatik mes Riadit dhe Teheranit në vitin 2023. Ministri i Jashtëm saudit ndodhet këtë javë për vizitë në Kinë.
Falë këtij afrimi, zyrtarët sauditë po komunikojnë drejtpërdrejt me homologët iranianë për çështje si kontrolli i Iranit mbi Ngushticën e Hormuzit, arsenali i raketave dhe mbështetja për milicitë rajonale. Sipas udhëheqjes saudite, këto përbëjnë një kërcënim më të madh sesa vetë programi bërthamor.
Princi Mohammed ka ndjekur një politikë balancuese gjatë gjithë vitit. Ai ia paraqiti Trump-it rreziqet e një lufte përpara shpërthimit të konfliktit, ndërsa më pas, sipas personave të informuar nga zyrtarë amerikanë, e nxiti presidentin amerikan ta vazhdonte luftën me synimin për të rrëzuar qeverinë iraniane. Arabia Saudite e ka mohuar këtë pretendim. Megjithatë, ndërsa u bë e qartë se regjimi iranian po i rezistonte konfliktit, princi Mohammed nisi të kërkonte një zgjidhje paqësore.
Gjatë një faze të luftës, Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe ndërmorën sulme hakmarrëse të fshehta kundër Iranit. Megjithatë, sipas zyrtarëve aktualë dhe ish-zyrtarëve amerikanë, princi Mohammed nuk ishte aq i prirur për përshkallëzim sa udhëheqësi i Emirateve.
Në të njëjtën kohë, ai mbajti një qëndrim më të ashpër se homologët e tij në Katar dhe Oman, të cilët kanë shërbyer si ndërmjetës diplomatikë mes SHBA-së dhe Iranit.
Tani, ndërsa administrata Trump përpiqet të arrijë një marrëveshje me Iranin që të shkojë përtej armëpushimit paraprak të shpallur më 14 qershor, Arabia Saudite dhe vendet e tjera arabe të Gjirit po kërkojnë një rezultat që do t’i mbrojë nga pasojat në rast se Irani, Izraeli ose SHBA-ja rifillojnë armiqësitë në shkallë të gjerë.
Duke pasur parasysh luhatjet e Trump-it gjatë luftës, sauditët po vënë në dyshim nëse amerikanët do të ishin të gatshëm të ofronin mbrojtje ose të ushtronin gjykim të matur në një konflikt të ardhshëm. Skepticizmi i tyre ndaj Trump-it daton që nga viti 2019, kur ai refuzoi të kundërpërgjigjej ndaj Iranit pas sulmit me dronë dhe raketa ndaj objekteve saudite të naftës.
“Ne fillojmë një përplasje të madhe, pastaj mërzitemi dhe largohemi. Është si Lucy me topin e futbollit. Ata ndihen si Charlie Brown në tokë.”, tha Ibish.
Anna Kelly, zëdhënëse e Shtëpisë së Bardhë, tha se Trump ka një “marrëdhënie të shkëlqyer” me Arabinë Saudite.
“Presidenti Trump dëgjon një shumëllojshmëri opinionesh për çdo çështje dhe i merr seriozisht kontributet e partnerëve tanë rajonalë. Në fund, ai merr të gjitha vendimet bazuar në atë që është më e mira për popullin amerikan dhe sigurinë kombëtare.”, tha ajo.
Megjithatë, disa aspekte të partneritetit mes SHBA-së dhe Arabisë Saudite mbeten të forta.
Sipas një zyrtari amerikan, të dyja qeveritë kanë muaj që po diskutojnë mënyrën e zbatimit të një programi bërthamor civil në Arabinë Saudite, pas marrëveshjes së arritur vitin e kaluar. Administrata Trump mund t’i paraqesë së shpejti një plan Kongresit, megjithëse disa ligjvënës amerikanë dhe zyrtarë izraelitë druhen se princi i kurorës mund të përpiqet të zhvillojë armë bërthamore.
Uashingtoni dhe Riadi po diskutojnë gjithashtu ndërtimin e korridoreve tokësore që do të anashkalonin Ngushticën e Hormuzit. Arabia Saudite vazhdon të jetë blerësi më i madh i armëve amerikane.
Në të dy mandatet e Trump-it, Arabia Saudite ishte destinacioni i parë i rëndësishëm i vizitave të tij jashtë vendit. Jared Kushner ruan marrëdhënie të ngushta me princin Mohammed dhe viziton shpesh Riadin, pavarësisht se nuk mban asnjë post qeveritar. Katër vjet më parë, Kushner siguroi një investim prej 2 miliardë dollarësh nga një fond i drejtuar nga princi i kurorës.
Megjithatë, gjatë luftës Trump e kritikoi publikisht princin Mohammed. Në mars, ai foli me tone përçmuese, duke thënë se mendonte se princi e kishte nënvlerësuar atë dhe administratën e tij.
“Ai nuk mendonte se do të puthte b****n time”, tha Trump në një forum investimesh në Miami të organizuar nga Arabia Saudite.
Ka edhe shenja të tjera tensioni. Kur Marco Rubio, i cili njëherazi shërben edhe si sekretar i Shtetit, vizitoi Gjirin Persik javën e kaluar, ai nuk u ndal në Arabinë Saudite, por vizitoi Bahreinin, Kuvajtin dhe Emiratet e Bashkuara Arabe, rivali kryesor rajonal i mbretërisë.
Të enjten, në Bahrein, diplomatët e vendeve arabe të Gjirit u takuan me Rubio-n për të shprehur shqetësimet e tyre lidhur me sigurinë rajonale. Ministri i Jashtëm saudit, princi Faisal bin Farhan, zhvilloi gjithashtu një takim të veçantë me sekretarin amerikan.
“Kjo aleancë u vu në provë bazuar në ngjarjet e fundit, dhe e kaloi provën, që do të thotë se niveli i bashkëpunimit, ndërveprimit dhe miqësisë mes nesh gjatë këtyre kohëve të vështira u testua dhe doli me rezultate të shkëlqyera.”, tha Rubio në takim.
Megjithëse Arabia Saudite është e lehtësuar nga armëpushimi, asnjë prej çështjeve më të ndërlikuara që dolën në pah gjatë luftës nuk është zgjidhur nga marrëveshja paraprake. Për shembull, marrëveshja pranon se Irani ushtron një formë kontrolli mbi Ngushticën e Hormuzit dhe i lejon Teheranit dhe Omanit të bien dakord për një mekanizëm administrimi që mund të përfshijë tarifa në të ardhmen.
“Momentin kur Irani mbylli Ngushticën e Hormuzit, e gjithë psikologjia e Gjirit ndryshoi. Tani Irani ka një shpatë të Damokleut që mund ta mbajë mbi ekonominë e Gjirit dhe atë globale.”, tha Michael Ratney, ish-ambasador amerikan në Arabinë Saudite.
Dokumenti paraprak gjithashtu nuk përmend fare raketat balistike të Iranit dhe mbështetjen e tij për milicitë rajonale.
Po ashtu, mbetet e paqartë nëse administrata Trump do të arrijë ta bindë Iranin të hyjë në një marrëveshje për programin bërthamor. Në vitin 2018, Trump u tërhoq nga marrëveshja e arritur gjatë administratës Obama, të cilën Irani deri atëherë e kishte respektuar, duke bërë që Teherani të përshpejtonte pasurimin e uraniumit.
Në publik, zyrtarët sauditë kanë vlerësuar memorandumet e mirëkuptimit të arritura nga Trump me Iranin, të cilat hodhën bazat për armëpushimin.
“Mendoj se është shumë e rëndësishme dhe domethënëse që kemi një M.O.U. që shpresojmë se do t’i japë fund këtij konflikti dhe, më e rëndësishmja, do të hapë rrugën për zgjidhjen e shumë çështjeve të mbetura. Mbi të gjitha, sigurisht, është çështja bërthamore.”,tha princi Faisal në një forum në Vjenë më 18 qershor.
Megjithatë, zyrtarët sauditë po mbajnë një qëndrim pritës për të parë rezultatet e marrëveshjes. Për shembull, ata ende nuk kanë angazhuar fonde për rindërtimin e Iranit, siç parashikohet në marrëveshjen e arritur mes SHBA-së dhe partnerëve të saj rajonalë./Marrë nga The New York Times
