Rusia dhe Kina janë kërcënimet e vërteta, ndërsa 11 Shtatori e orientoi strategjinë amerikane në një drejtim tjetër për më shumë se dy dekada
Sulmet e Al-Kaedës më 11 shtator 2001 ndaj Qendrës Botërore të Tregtisë dhe Pentagonit përbënë një nga devijimet më të mëdha strategjike të historisë. Ashtu si në sport, kur një lojtar përdor një lëvizje mashtruese për ta çuar kundërshtarin në drejtimin e gabuar, 11 Shtatori na orientoi në një drejtim, ndërkohë që duhej të kishim ndjekur një tjetër. Për të kuptuar arsyen, duhet të kthehemi te ajo periudhë dhe të shqyrtojmë klimën dhe supozimet që mbizotëronin atëherë.
“Pak ngjarje mund të jenë aq dobësuese sa një fitore e madhe”, shkroi gazetari i njohur liberal izraelit Amos Elon në librin e tij të vitit 1971, The Israelis. Elon i referohej Luftës Gjashtëditore të vitit 1967, e cila i dha Izraelit kontrollin e Bregut Perëndimor, Gazës dhe territoreve të tjera. Izraelitët festuan, pa kuptuar se kishin marrë në duar një dhuratë me pasoja të rënda.
Fitorja e Amerikës në Luftën e Ftohtë në vitin 1989 ndoqi një model të ngjashëm. Regjimet komuniste në Evropën Lindore u rrëzuan njëri pas tjetrit dhe Bashkimi Sovjetik u shpërbë në vitin 1991. Amerika dhe elita e saj politike e interpretuan këtë si triumf dhe nisën ta shihnin demokracinë si rendin natyror drejt të cilit po shkonte bota.
Lufta në Jugosllavi dhe gjenocidi në Ruandë gjatë viteve ’90 nuk e rrëzuan bindjen se historia po lëvizte në mënyrë lineare drejt progresit. Të dyja ngjarjet ishin të tmerrshme, por konsideroheshin të lokalizuara. E bindur se kërcënimet gjeopolitike kishin marrë fund, Amerika i paraqiti ndërhyrjet e saj ushtarake në Bosnjë dhe Kosovë si një lloj të ri lufte, me objektiva kryesisht humanitare. Ky ishte një nga efektet çorientuese të fitores pas 44 vjetësh Luftë të Ftohtë.
Kuptimi se fundi i Luftës së Ftohtë nuk kishte sjellë paqe, por një botë edhe më të rrezikshme dhe shumë më të paqëndrueshme, erdhi gradualisht. Goditja e parë ishte 11 Shtatori, fuqia e të cilit u shumëfishua nga televizioni, që transmetonte vazhdimisht shembjen e kullave binjake në Manhatan.
Për amerikanët, të mësuar me qetësinë relative të viteve ’90, ngjarja pati një efekt psikologjik të krahasueshëm me Pearl Harborin. Por kur Japonia sulmoi Pearl Harborin në dhjetor 1941, bota tashmë ishte në luftë. Nazistët kishin pushtuar Francën dhe ndodheshin pranë Moskës. Japonia kishte pushtuar pjesë të Kinës dhe kishte kryer masakrën e Nankinit. Prandaj, vendimi i Franklin D. Roosevelt për të hyrë në luftë kundër fuqive të Boshtit ishte jo vetëm i justifikueshëm, por edhe rrjedhojë e natyrshme e situatës.
Pas 11 Shtatorit, drejtimi i historisë nuk ishte kaq i qartë. Pjesa tjetër e botës ishte relativisht në paqe. Kina ndodhej ende në fazat e hershme të ndërtimit të një marine të fuqishme, rreth së cilës do të zhvillonte më pas një pjesë të rëndësishme të kapaciteteve të saj ushtarake. Për më tepër, vendi drejtohej nga reformatori Jiang Zemin, një udhëheqës me marrëdhënie miqësore me Shtetet e Bashkuara.
Vladimir Putin kishte më pak se dy vjet në pushtet dhe ende po konsolidonte kontrollin mbi Rusinë. Nuk ishte e qartë se në çfarë drejtimi do ta çonte vendin. Konflikti mes fuqive të mëdha ishte larg vëmendjes së opinionit publik.
Me Kinën dhe Rusinë jashtë horizontit strategjik, debati publik kaloi nga bindja se demokracia do të përhapej në mbarë botën te mbështetja për Luftën Globale kundër Terrorizmit. Në këtë mënyrë, 11 Shtatori u integrua në triumfalizmin e periudhës pas Luftës së Ftohtë. Sipas mendimit dominues të kohës, sulmet kishin treguar se bota arabe vuante nga probleme të thella politike dhe se zgjidhja ishte përhapja e demokracisë në Lindjen e Mesme.
Administrata e presidentit George W. Bush arriti relativisht ngadalë në këtë përfundim. E kapur në befasi nga sulmet shkatërruese dhe e vendosur të mos rrezikonte më sigurinë amerikane, Shtëpia e Bardhë fillimisht planifikoi rrëzimin e regjimit taleban në Afganistan, i cili strehonte autorët e sulmeve. Dy muaj pas 11 Shtatorit, ushtria amerikane dhe aleatët e saj afganë morën Kabulin. Fitorja erdhi lehtë, ndoshta tepër lehtë, falë një strategjie që mbështetej te forcat speciale dhe luftëtarët vendas afganë.
Megjithatë, rindërtimi i Afganistanit iu kalua më pas burokracisë së madhe të ushtrisë konvencionale amerikane. Pavarësisht periudhave kur komandantë të caktuar ndoqën qasje më krijuese, koncepti amerikan për Afganistanin do të ngjante në disa aspekte me atë të forcave sovjetike gjatë viteve ’80, të cilat gjithashtu u tërhoqën pas dështimit të ndërhyrjes së tyre.
Meqenëse Afganistani në atë kohë dukej një sukses relativisht i lehtë dhe trauma e 11 Shtatorit vazhdonte të dominonte debatin publik, u konceptua një përgjigje më e madhe: rrëzimi i regjimit totalitar të Saddam Husseinit në Irak.
Nga këndvështrimi i të drejtave të njeriut, regjimi irakian ishte ndër më represivët në botë, pas atij të Koresë së Veriut. Ndërhyrjet në Bosnjë dhe Kosovë kishin krijuar gjithashtu një precedent për ndërhyrjet me argumente humanitare.
Nga përvoja ime si reporter në terren në Lindjen e Mesme, Iraku i asaj kohe ishte shumë më represiv se Irani, i cili nën presidentin reformist Mohammad Khatami kishte disa elemente demokratike brenda sistemit të tij teokratik. Iraku ishte madje më represiv se Siria, një tjetër shtet i drejtuar nga Partia Baath.
Provat se Saddam Husseini ndihmonte Al-Kaedën ishin, në rastin më të mirë, shumë të dobëta. Megjithatë, ai mbështeste grupe të tjera terroriste arabe. Ekzistonte gjithashtu çështja e pretendimeve se Iraku synonte të siguronte armë bërthamore, një vlerësim që atëherë e ndanin jo vetëm shërbimet amerikane të inteligjencës, por edhe agjenci të tjera perëndimore.
Ky nuk është një argument në mbrojtje të pushtimit të Irakut, një luftë që fillimisht e mbështeta. Është një shpjegim se përse, në rrethanat e asaj kohe, shqyrtimi i një ndërhyrjeje të tillë nuk konsiderohej krejtësisht irracional, sidomos kur Kina dhe Rusia ende nuk shiheshin si kërcënime të fuqive të mëdha dhe 11 Shtatori vazhdonte të dominonte debatin publik.
Historia ka ironitë e saj. Sikur 11 Shtatori të mos kishte ndodhur; sikur Saddam Husseini të mos ishte sjellë sikur kishte diçka për të fshehur, duke u përpjekur ta bindte botën se kishte një program bërthamor edhe pse nuk e kishte; dhe sikur reagimi i administratës Bush ndaj 11 Shtatorit të mos ishte udhëhequr nga parimi i eliminimit të çdo rreziku të mundshëm në Lindjen e Mesme, pushtimi i Irakut me shumë gjasë nuk do të kishte ndodhur.
Historia përcaktohet gjithashtu nga rrethana të paparashikueshme. Sikur disa ushtri arabe të mos e kishin kërcënuar Izraelin në pranverën e vitit 1967, dhe konkretisht sikur mbreti Hussein i Jordanisë t’u kishte kushtuar vëmendje paralajmërimeve për të mos hapur një front kundër Izraelit në Bregun Perëndimor, Izraeli nuk do të kishte marrë nën kontroll një popullsi arabe prej rreth 1.25 milionë banorësh.
Lëvizja e kolonëve hebrenj nuk do të kishte lindur dhe nuk do të kishte ushtruar ndikimin e saj të mëvonshëm mbi politikën izraelite. Egjipti do të kishte vazhduar të administronte Gazën. Më vonë, regjimi klerikal iranian, pavarësisht armiqësisë së tij ndaj Izraelit dhe hebrenjve, do të kishte pasur shumë më pak material propagandistik në dispozicion.
Rezultatet e luftës së vitit 1967 mund të interpretohen si një tragjedi për Izraelin, ashtu si pasojat e 11 Shtatorit mund të interpretohen si një tragjedi për Shtetet e Bashkuara përtej humbjes së menjëhershme dhe masive të jetëve njerëzore. Sulmet prodhuan një pushtim të gjatë dhe të konceptuar keq të Afganistanit, të ndjekur nga lufta katastrofike në Irak.
Problemi qëndron te fakti se ekstremizmi mund të ofrojë kënaqësi emocionale, veçanërisht pas një ngjarjeje të madhe ose katastrofe. Moderimi e ka të vështirë të mbizotërojë kur njerëzit festojnë në rrugët e Jerusalemit, si pas luftës së vitit 1967, ose kërkojnë hakmarrje, si pas 11 Shtatorit dhe, në mënyrë të ngjashme, pas 7 tetorit 2023 në Izrael.
Thirrjet për ndryshim regjimi në Irak apo për shkatërrimin e Gazës u drejtohen emocioneve dhe jo arsyes. Pikërisht këtu qëndron fuqia e tyre. Në momente të tilla, teknokratët e moderuar dhe specialistët e rajoneve përkatëse kanë më pak ndikim.
Presidenti i fundit amerikan që, pas një agresioni të madh të huaj, ndoqi objektiva të kufizuara ishte konservatori i moderuar George H. W. Bush. Pas pushtimit të paprovokuar të Kuvajtit nga Saddam Husseini në vitin 1990, Bush vendosi ta çlironte Kuvajtin nga sundimi irakian, por ta linte Saddamin në pushtet dhe të mos pushtonte Irakun, ku Amerika mund të ishte përfshirë në një konflikt shumëvjeçar.
Duke e kursyer pasardhësin e tij, presidentin Bill Clinton, nga një situatë e tillë, Bush i la atij një klimë gjeopolitike kryesisht të qetësuar. Kjo i mundësoi Clintonit të përqendrohej te ndërhyrjet humanitare në ish-Jugosllavi. Në fakt, klima relativisht e favorshme gjeopolitike që la pas Bushi i vjetër kontribuoi në vetëbesimin e tepruar të një pjese të elitës amerikane gjatë viteve ’90.
Pas Luftërave Napoleonike, konservatorë të moderuar si diplomati austriak Klemens von Metternich, britaniku Viscount Castlereagh dhe francezi Talleyrand shmangën zgjidhjet ekstreme dhe hakmarrëse, edhe pse ato mund të kishin qenë emocionalisht tërheqëse në atë kohë. Në këtë mënyrë, ata kontribuuan në krijimin e kushteve për gati një shekull paqe relative në Evropë.
Ironikisht, më vonë ishte pikërisht bindja se paqja përbënte rendin natyror të gjërave që ndihmoi disa prej fuqive të mëdha evropiane të hynin pa e kuptuar plotësisht në Luftën e Parë Botërore.
Në mënyrë të ngjashme, suksesi i ndërhyrjeve të kufizuara në Panama më 1989, në Bosnjë më 1995 dhe në Kosovë më 1999 bëri që pjesë të rëndësishme të elitës amerikane të besonin, menjëherë pas 11 Shtatorit, se ushtria amerikane mund të arrinte pothuajse çdo objektiv në një botë të organizuar sipas interesave të SHBA-së. Ky iluzion ndihmoi që Shtetet e Bashkuara të përfshiheshin thellë në Afganistan dhe Irak.
Përtej humbjeve kolosale njerëzore dhe financiare që luftërat pas 11 Shtatorit i shkaktuan Shteteve të Bashkuara dhe popullsive vendase, ndoshta pasoja më e rëndë ishte shpërqendrimi strategjik i Amerikës pikërisht në periudhën kur fuqia e Rusisë dhe Kinës po rritej me shpejtësi.
Dekada e luftërave të 11 Shtatorit ishte gjithashtu dekada gjatë së cilës ushtria kineze, veçanërisht marina e saj, përshpejtoi fuqishëm zgjerimin që vazhdon edhe sot. Ndërkohë, Putin konsolidoi kontrollin mbi strukturat ushtarake dhe të inteligjencës ruse, duke krijuar kushtet për rindërtimin e forcave të armatosura nën një pushtet shumë të centralizuar.
Rezultati nuk ka qenë pozitiv. Terrorizmi nuk është eliminuar. Siç tregoi Joseph Conrad në romanin The Secret Agent të vitit 1907, mjaftojnë një ose dy individë të zemëruar dhe të motivuar politikisht, të fshehur mes popullsisë së një qyteti dhe të panjohur për fqinjët, për të kryer mizori të mëdha.
Por sot, krahas terrorizmit ekziston edhe konflikti mes fuqive të mëdha. Pavarësisht përpjekjeve të fuqive të mesme për të manovruar mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës dhe për të ndjekur politika të pavarura, vetë qëndrueshmëria e sistemit global ndodhet në rrezik.
Kjo është bota që pasoi atë që dikur konsiderohej fundi triumfues i Luftës së Ftohtë. Në këtë proces, 11 Shtatori përbënte një pikë vendimtare kthese: ai e shpërqendroi Amerikën pikërisht kur vëmendja e saj duhej të përqendrohej te Rusia dhe Kina.
Historia nuk ofron lehtësim. Ngritja dhe rënia e fuqive të mëdha është një proces i vazhdueshëm dhe gabimet tragjike të politikëbërësve janë pjesë e tij.
Ndërsa sulmi japonez ndaj Pearl Harborit në vitin 1941 mori një përgjigje përfundimtare me fitoren amerikane ndaj Japonisë në vitin 1945, Shtetet e Bashkuara, një çerek shekulli më vonë, vazhdojnë të kërkojnë një përgjigje historike kuptimplotë ndaj 11 Shtatorit.
Luftërat e nisura pas këtyre sulmeve, veçanërisht ajo në Irak, në fakt fuqizuan Iranin klerikal dhe zgjeruan ndikimin e tij gjeopolitik. Sipas argumentit të autorit, lufta aktuale me Iranin është pjesë e një procesi që nisi me 11 Shtatorin.
Sulmet e futën Amerikën në një përballje ushtarake brezash në Lindjen e Mesme, e cila nuk tregon shenja se po përfundon. Problemi nuk qëndron vetëm te paqëndrueshmëria e vetë Lindjes së Mesme, por edhe te përqendrimi i vazhdueshëm amerikan te rajoni.
Siç tregon vazhdimisht Shekspiri, tragjedia mund të lindë nga obsesioni. /Përshtati “Pamfleti” nga “UnHerd”
