Shkruan Azir Aliu- Ministër i Shëndetësisë
Çdo sistem shëndetësor ka pjesën e vet të dukshme dhe të padukshme. Të dukshme janë spitalet, ambulancat, mjekët, pajisjet dhe shërbimet që qytetarët i përjetojnë drejtpërdrejt. Por, pas tyre ekziston edhe një shtresë tjetër, më e thellë, e përbërë nga të dhënat, proceset, trendet, rreziqet dhe vendimet që përcaktojnë nëse sistemi në një moment të caktuar do të reagojë me vonesë apo do të njohë me kohë se ku nevojitet ndërhyrje. Pasi në kolonat e mëparshme kam shkruar për temat e gjuhës së përbashkët të sistemit dhe për pacientin si pjesëmarrës aktiv në trajtimin e vet, tani fokusin e drejtoj te shtylla e tretë e Strategjisë Digjitale të Shëndetësisë 2026–2030, e cila na çon në nivelin tjetër, ku shëndetësia manifestohet si një sistem që mëson nga të dhënat e veta, parashikon rreziqe dhe menaxhon me kujdes.
Shtylla e tretë e strategjisë i kushtohet të dhënave shëndetësore, analitikës, inteligjencës së shëndetit publik, menaxhimit institucional, qëndrueshmërisë dhe sigurisë. Bëhet fjalë për shtyllën që duhet ta shndërrojë shëndetësinë nga një sistem që kryesisht reagon ndaj pasojave, në një sistem që njeh me kohë rreziqet dhe vepron.
Në shëndetësi, e dhëna nuk është kurrë një numër i izoluar, një shprehje kuantitative pa lidhje me një gjendje njerëzore. Ajo është gjurmë e një jete reale që përmban informacion për një diagnozë të caktuar, kontroll, terapi, rrezik, skrining, sinjal epidemiologjik, hospitalizim, rezultat. Nëse këto të dhëna mbeten të mbyllura hermetikisht në institucione të veçanta, atëherë ato kanë vlerë të kufizuar. Por nëse janë të organizuara mirë, të mbrojtura, të standardizuara dhe të analizuara, ato bëhen inteligjencë e shëndetit publik, pra shndërrohen në dije që mund të ndihmojë shtetin të planifikojë më mirë, mjekët të trajtojnë më mirë dhe pacientët të marrin kujdesje me kohë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për sëmundjet që e rëndojnë më shumë shoqërinë tonë, si sëmundjet kardiovaskulare, sëmundjet malinje, diabeti, pasojat e duhanpirjes, si dhe ushqyerja e pashëndetshme. Këto gjendje nuk shfaqen papritur në jetë. Ato kanë trende, grupe rreziku, dallime rajonale dhe shenja paralajmëruese. Nëse sistemi i ndjek me kohë dhe arrin t’i detektojë, parandalimi mund të drejtohet atje ku është më e nevojshme, e jo aty ku rastësisht kanë arritur të dhënat.
Në këtë kuptim, inteligjenca e shëndetit publik është një formë e re përgjegjësie. Në praktikë, kjo do të thotë të dimë se ku skriningu ka përfshirje të dobët, ku pacientët kronikë nuk ndiqen mjaftueshëm rregullisht, ku mungon shërbimi specialistik, ku ka rrezik të shtuar për sëmundje infektive, dhe ku burimet nuk përputhen me nevojat reale. Politikat e bazuara në prova kërkojnë tejkalimin e qasjes administrative dhe braktisjen e intuitës burokratike, pra zhvillimin e një detyrimi institucional që shëndetësia të udhëhiqet mbi bazën e dijes së verifikueshme.
Përvojat ndërkombëtare tregojnë se kjo nuk është një ide e largët dhe e pazbatueshme. Në Shtetet e Bashkuara, Programi Kombëtar i Mbikëqyrjes Sindromike i CDC përdor të dhëna nga qendrat emergjente dhe burime të tjera për monitorimin e hershëm të kërcënimeve shëndetësore dhe trendeve të pazakonta. Në Mbretërinë e Bashkuar, UK Health Security Agency përmes paneleve publike mundëson ndjekjen e viruseve respiratore, rezistencës antimikrobiale dhe indikatorëve të tjerë të shëndetit publik. Në Finlandë, Findata tregon se si të dhënat shëndetësore dhe sociale, nën rregulla të rrepta, mund të përdoren për kërkime, planifikim dhe inovacion, pa cenuar privatësinë e qytetarëve. Këta shembuj tregojnë se shëndetësia moderne nuk nënkupton vetëm menaxhim të institucioneve dhe buxheteve, por edhe të kapaciteteve analitike, infrastrukturës së besueshme dhe rregullave.
Për shtetin tonë kjo do të thotë ndërtimi i një funksioni kombëtar analitik shëndetësor që do t’i lidhë të dhënat e sistemit dhe do t’i shndërrojë në indikatorë në kohë. Instituti i Shëndetit Publik, qendrat e shëndetit publik, Ministria e Shëndetësisë, Fondi i Sigurimit Shëndetësor, spitalet dhe mjekët amë duhet të jenë pjesë e një logjike të lidhur të shëndetit publik. Qëllimi është krijimi i hartave të rrezikut, indikatorëve të përfshirjes, programeve për paralajmërim të hershëm dhe skenarëve të gatishmërisë.
Kjo përfaqëson thelbin e vendimmarrjes së bazuar në të dhëna, ku vendimet merren mbi bazën e gjendjes reale në terren, e jo mbi zakone administrative. Ministria dhe institucionet e shëndetit publik duhet të identifikojnë me kohë se ku ka pjesëmarrje të ulët në skrining, ku krijohen lista të gjata pritjeje, ku pacientët kronikë përfundojnë më shpesh në spital dhe ku burimet nuk ndjekin presionin real mbi shërbimet. Në këtë mënyrë politika shëndetësore bëhet më precize: burimet shpërndahen sipas nevojës, programet korrigjohen sipas rezultateve dhe institucionet vlerësohen sipas efektit që krijojnë për qytetarët.
Pandemia e koronavirusit tregoi se gatishmëria e shëndetit publik nuk mund të improvizohet në kohë krize. Në krizë, koha është burimi më i çmuar. Sistemi duhet të dijë ku ka kapacitete, ku ka rrezik dhe ku duhet të drejtohen burimet njerëzore, pajisjet, komunikimi dhe ndërhyrjet parandaluese. Prandaj, shtylla e tretë integron logjikën e paralajmërimit të hershëm, inteligjencës epidemiologjike dhe analizës në kohë reale si pjesë e menaxhimit të përditshëm.
Të dhënat në vetvete nuk janë të mjaftueshme për të pasur një sistem më të mirë shëndetësor. Nevojiten institucione që dinë t’i përdorin ato. Prandaj, kjo shtyllë duhet të lidhet me menaxhimin, burimet njerëzore dhe menaxhimin e qëndrueshëm të sistemit shëndetësor. Shëndetësia digjitale kërkon profile të reja, zhvillim të kompetencave dhe një kulturë të re pune: analistë shëndetësorë, informaticienë, ekspertë të sigurisë kibernetike, profesionistë që kuptojnë proceset klinike dhe ata që dinë si të shndërrojnë të dhënat në politika.
Njëkohësisht, European Health Data Space vendos kornizën për bashkëpunimin e sistemeve shëndetësore kombëtare përmes rregullave të përbashkëta. Kjo nënkupton përgatitjen e të dhënave shëndetësore që ato të jenë të kuptueshme, të krahasueshme dhe të përdorshme edhe në kontekst evropian. Kjo kërkon institucione me kompetenca të qarta, siguri juridike, përgatitje teknike dhe standarde të larta për mbrojtjen e privatësisë.
Shtylla e tretë ka një dimension të thellë me vlerë. Ajo flet për një shtet që dëshiron të dijë para se të reagojë, për një sistem shëndetësor që nuk e sheh të dhënën si detyrim administrativ, por si përgjegjësi publike. Institucionet do të mësojnë nga puna e tyre, duke mbrojtur besimin e qytetarëve dhe privatësinë e tyre.
Nëse shtylla e parë ishte gjuha e sistemit, ndërsa e dyta zëri i pacientit, shtylla e tretë është inteligjenca e shëndetësisë. Qëllimi i saj është ta shndërrojë informacionin në dije, dijen në vendim dhe vendimin në politikë shëndetësore të qëndrueshme dhe në kohë.
