Në Gaza, aktorët palestinezë sjellin në skenë histori lufte, humbjeje dhe zhvendosjeje që ndërthuren drejtpërdrejt me përvojat e tyre dhe frikën për familjet.
Përpara se Abu Qasai Qaddoura të mendojë për skenën, duhet të sigurojë zjarrin për familjen. Në orën gjashtë të mëngjesit, 42-vjeçari shkon në një pikë shitjeje në Sheikh Radwan, ku familja e tij është zhvendosur, për të blerë dru që kushtojnë shtatë shekelë, rreth dy dollarë, për kilogram.
Kur nuk ka para, mbledh karton, plastikë ose copa druri nga shtëpitë e shkatërruara. Ndez zjarrin që familja të ngrohet dhe të përgatisë ushqimin, lan blozën nga duart dhe më pas niset për në provë.
Udhëtimi zgjat rreth dy orë në këmbë. Qaddoura thotë se shmang një rrugë kryesore të mbushur me rrënoja, ku të shtënat izraelite përbëjnë rrezik, dhe kalon nëpër rrugica dytësore.
“Mbërrij në provë i rraskapitur, por futem menjëherë në punë, sepse nuk kemi kohë as për një pushim të shkurtër”, rrëfen ai.
Në skenë, Qaddoura interpreton një mjek të bllokuar brenda një spitali në Gaza. Në krahë mban një kukull që përfaqëson djalin e personazhit. Nuk ka anestezi dhe mjeku detyrohet t’ia presë vetë këmbën fëmijës. Djali më pas vdes. Skena bazohet në përvojën reale të një babai në Gaza, videon e të cilit aktorët e kishin parë.
Për Qaddouran, ky është roli i parë si aktor. Para luftës punonte prapa kamerave, si menaxher produksioni dhe teknik zëri për kompani mediatike lokale. Sulmet ajrore izraelite i shkatërruan shtëpinë në al-Tawam. Tani ai, bashkëshortja dhe tre fëmijët e tyre – Ghazal, 15 vjeçe, Qusai, 12 vjeç, dhe Sham, shtatë vjeçe, jetojnë në një dhomë të vetme mbi tarracën e një shtëpie me qira, të mbrojtur nga një mbulesë plastike.
Kur mban fëmijën në krahë gjatë provave, Qaddoura thotë se nuk sheh gjithmonë vetëm personazhin.
“Nuk po luaja thjesht një rol; përpara syve më dilnin fytyrat e fëmijëve të mi. Sa herë e mbaja atë fëmijë në skenë, më pushtonte frika se nesër mund të ishte një nga djemtë e mi. Nuk mund t’i ndalja lotët, sepse ajo frikë ishte shumë reale”,thotë ai.
Qaddoura e përfundon skenën pa dalë nga roli. Vetëm kur regjisori Ali Abu Yasin kërkon ndërprerjen e provës, ai shpërthen në lot. Për rreth 15 minuta qëndron në anë të skenës, pi ujë dhe nuk është i sigurt nëse mund ta përsërisë skenën.
“Mendova për fëmijët e mi dhe për atë se si një baba mund të qëndrojë i pafuqishëm dhe i thyer përballë plagës së fëmijës së vet”, shprehet ai.
Më pas ngrihet, kthehet në skenë dhe e interpreton sërish.
Një teatër i ngritur mes rrënojave
Regjisori Ali Abu Yasin ka kaluar 37 vjet si aktor, dramaturg dhe regjisor, duke trajnuar breza artistësh në Gaza. Shfaqjet e tij janë prezantuar edhe jashtë territorit palestinez, përfshirë Egjiptin dhe Tunizinë.
Por infrastruktura kulturore ku ai ndërtoi karrierën është dëmtuar vazhdimisht. Qendra Kulturore al-Mishal u shkatërrua nga një sulm ajror izraelit në vitin 2018, ndërsa Qendra Kulturore Rashad al-Shawa në qytetin e Gazës u dëmtua gjatë sulmeve izraelite në vitin 2023. Sipas UNESCO-s, deri në mars 2026 organizata kishte verifikuar dëmtime në 164 vende kulturore në Gaza që prej 7 tetorit 2023, përfshirë 128 ndërtesa me interes historik ose artistik.
Në këto kushte, Abu Yasin u përball me një pyetje praktike: si mund të bësh teatër kur nuk ke më një teatër?
“50 Minutes in Gaza” nisi në prill 2026 si seminar për shkrimin teatror, me mbështetjen e Fondacionit Rosa Luxemburg. Fillimisht duhej të merrnin pjesë 14 të rinj dhe të reja. Por gjatë luftës disa u plagosën dhe u larguan nga Gaza për trajtim, ndërsa të tjerë u zhvendosën ose nuk mund të udhëtonin. Në fund, tetë prej tyre u përfshinë në shfaqje.
Fondacioni mbuloi kostot bazë të produksionit dhe u dha pjesëmarrësve një honorar të vogël. Qaddoura thotë se familja e tij mbështetet kryesisht te ndihmat humanitare. Sipas Abu Yasin, megjithatë, pagesa nuk ishte arsyeja që aktorët vazhdonin udhëtimet e gjata dhe të rrezikshme drejt provave.
Për të, teatri u shndërrua në një mënyrë për të përpunuar përvojat që po jetonin.
“Ne jemi njerëz të zakonshëm. Vrapojmë pas ujit të pastër, energjisë elektrike, kamionëve me ushqime dhe një mënyre për të siguruar jetesën, ndërsa çmimet janë rritur jashtëzakonisht. Por kur ngjitemi në skenën e teatrit, ndihemi më të gjallë”, thotë Abu Yasin.
Në fillim nuk kishte as skenë. Aktorët bënin prova në tenda prej pëlhure dhe plastike, të ngritura mbi asfaltin e nxehtë në parkingun e Qendrës Kulturore Rashad al-Shawa. Në anën tjetër të tendave jetonin familje të zhvendosura. Brenda depërtonin zhurma e trafikut dhe debatet, ndërsa sipër dëgjohej vazhdimisht gumëzhima e dronëve izraelitë të zbulimit.
Pas 12 ditësh, për shkak të të shtënave në zonë, grupi u zhvendos përsëri. Provat vazhduan në një dhomë të vogël të kafenesë Ajwa, në një ndërtesë të dëmtuar pjesërisht në qendër të qytetit të Gazës. Nuk kishte ajrim të përshtatshëm, energjia elektrike ndërpritej dhe muzika luhej nga një telefon.
Edhe dekorin e ndërtuan vetë, me copa druri dhe pëlhura nga tendat e dëmtuara.
“Kur më pyesni për vështirësitë, ndoshta pyetja më e saktë është: çfarë kishte mbetur normale ose në dispozicion?. Vështirësia ishte kudo. Kjo punë doli fjalë për fjalë nga rrënojat; skenografia u bë me tenda, ndërsa aktorët ende shkundnin nga trupat pluhurin e luftës”,shprehet Abu Yasin.
Kur frika e personazhit është edhe frika e aktorit
Aktorja Iman Ouda, 25 vjeçe, interpreton Haneen, një grua që kishte nëntë vjet që përpiqej të mbetej shtatzënë dhe që tani duhet të lindë ndërsa është e bllokuar në një spital nën rrethim.
Gjatë një prove në maj, një shpërthim goditi një ndërtesë pranë tyre dhe pluhuri hyri në hapësirën ku po punonin. Aktorët dolën menjëherë jashtë dhriformuloje serish e morën telefonat për të kontaktuar familjet.
“Kur vendi dridhet nga një bombardim aty pranë, ndalojmë menjëherë. Vrapoj drejt telefonit për të kontaktuar familjen dhe, për shkak të rrjetit të dobët, kaloj minuta të tëra në frikë të vërtetë”, tha Qaddoura.
Vetëm pasi konfirmuan se familjarët ishin të sigurt, aktorët u kthyen dhe vazhduan provën.
Ouda ka gjashtë vjet që merret me aktrim. Lufta e ka mësuar të dallojë edhe tingujt e helikopterëve Apache dhe të dronëve të zbulimit. Kur ata afroheshin, aktorët shpesh vazhdonin provat, duke ngritur vetëm për pak çaste sytë drejt qiellit.
“Lidhja mes meje si person dhe rolit është frika. Vrapoj drejt telefonit për të kontaktuar familjen dhe, për shkak të rrjetit të dobët, kaloj minuta të tëra në frikë të vërtetë”, vijoi Ouda.
Për Oudan, një emër në skenar mjaftoi për ta bërë historinë edhe më personale. Kur Abu Yasin prezantoi një personazh të quajtur “Youssef i Zhdukur”, ajo nisi të qante. Edhe babai i saj quhej Youssef dhe ishte vrarë gjatë luftës. Më vonë, sipas saj, forcat izraelite rrafshuan varrezat ku ishte varrosur dhe familja nuk mundi ta gjente më vendin e varrit.
Nuk po e luaja Khaledin, po e jetoja
Një përvojë të ngjashme pati edhe Tamer Najm, 35 vjeç. Ai luan Khaledin, një burrë që pas vitesh përpjekjesh për të pasur një fëmijë me bashkëshorten, gjendet i bllokuar në një spital gjatë përpjekjes së tyre të fundit për fertilizim të asistuar.
Para luftës, Najm kishte kursyer për vite për të blerë një apartament në lagjen Nasser të qytetit të Gazës. Apartamenti u shkatërrua. Ai dhe gruaja e tij shtatzënë u zhvendosën mes shtëpive të miqve, familjarëve, trotuareve dhe tendave. Fëmija i tyre i dytë lindi gjatë luftës.
“Nuk po interpretoja personazhin e Khaledit; po e jetoja atë. Edhe unë isha zhvendosur me gruan time shtatzënë nga veriu, mes zjarrit dhe rrezikut, me frikën e vazhdueshme se ajo mund ta humbiste fëmijën”, rrëfen Najm.
Sa herë dilte për në prova, bashkëshortja shqetësohej nëse do të kthehej. Para se të largohej, Najm i thoshte: “Nëse dëgjon një bombardim pranë, mos dil jashtë. Kujdesu për veten dhe foshnjën”.
“Dilnim nga shtëpia me zemër të ngrirë, duke e ditur se të dalësh në Gaza do të thotë të mos e dish nëse do të kthehesh i sigurt”, shton ai.
Për Najm, megjithatë, qëndrimi në shtëpi nuk ishte domosdoshmërisht një zgjidhje. Pas humbjes së banesës dhe zhvendosjeve të vazhdueshme, ai e pa teatrin si një mënyrë për të përballuar dhe dokumentuar përvojën e tij.
Premiera mes pasigurisë
Më në fund, Fondacioni A.M. Qattan i ofroi trupës qendrën e tij kulturore në rrugën Al-Wehda të qytetit të Gazës. Hapësira kishte qenë e mbyllur në fazat e para të projektit për shkak të situatës së sigurisë, mungesës së energjisë dhe dëmtimeve në zonën përreth.
Vetëm disa ditë para premierës së 19 korrikut, gjatë një prove, një raketë izraelite goditi pranë qendrës. Ndërtesa u drodh dhe copa materialesh ranë nga tavani. Sipas mjekëve në Gaza, të cituar nga mediat lokale, pesë persona u vranë në zonë.
Më 19 korrik, rreth orës 16:30, publiku nisi të mbushte sallën me afërsisht 150 vende. Hyrja ishte falas.
Pas perdes, Ouda dridhej nga shqetësimi. “Kisha shumë frikë se do të ndërpritej energjia elektrike ose se një bombardim aty pranë do të na detyronte ta ndalonim shfaqjen në mes”, rrëfen ajo.
Nuk kishte kostume të posaçme. Aktorët përdorën rroba të zakonshme të mbledhura nga tendat e të zhvendosurve dhe u përgatitën para pasqyrave të çara, duke përdorur dritën e telefonave.
Në orën 17:00 dritat u fikën. Qaddoura u bë mjeku që nuk mund ta shpëtonte djalin. Ouda u bë Haneen, gruaja që lindte nën rrethim. Najm u bë Khaled, burri që përpiqej të mbronte familjen për të cilën kishte pritur prej vitesh.
Për 50 minuta, aktorët interpretuan histori që ngjanin drejtpërdrejt me jetën që kishin lënë jashtë sallës.
Në publik ishte edhe vajza pesëvjeçare e Najmit. Ajo nisi të qante kur pa të atin në skenë, të mbuluar me pluhur dhe me rroba të grisura. Pas shfaqjes mori në krah një nga kukullat e përdorura si rekuizitë.
“Babi, qava kur të pashë duke qarë në skenë, sepse ishe njësoj si në shtëpi kur shqetësohesh ose ke frikë për ne”, i tha ajo.
Bashkëshortja e Najmit i tha pas shfaqjes se: “Nuk më dukej sikur po shihja një aktor. Po të shihja ty dhe vështirësitë tona të vërteta në shtëpi. Ishte sikur t’ia kishe hapur derën e shtëpisë sonë gjithë publikut”.
Edhe nëse sallat shkatërrohen, mund të luajmë në rrugë
Nga fundi i korrikut dhe gjatë gushtit, “50 Minutes in Gaza” u prezantua në zona të ndryshme të Gazës, përfshirë Daraj, Deir el-Balah, Nuseirat dhe Khan Younis. Sipas trupës, më shumë se 500 njerëz ndoqën një nga shfaqjet e organizuara në një sallë dasmash në Khan Younis.
Për Abu Yasin, vazhdimi i shfaqjeve kishte edhe një mesazh përtej vetë produksionit.
“Kjo shfaqje ishte një mesazh për pushtimin që shkatërroi teatrot e Gazës: teatri nuk mund të shkatërrohet. Ai ka nevojë për njerëz të teatrit, shkrimtarë dhe regjisorë. Edhe nëse sallat shkatërrohen, ne mund të luajmë në rrugë”, thotë regjisori.
Kur perdja prej pambuku bie dhe dritat fiken, 50 minutat e Qaddouras në skenë përfundojnë. Ai mbledh familjen dhe nis rrugën për në vendin ku po qëndrojnë.
Vajza e tij shtatëvjeçare, Sham, ka fjetur, ndaj ai e merr në krahë. Rrugët janë të errëta dhe familja përdor telefonat celularë për të ndriçuar rrugën, ndërsa në distancë dëgjohen bombardime.
Kur arrijnë në dhomën mbi tarracë, Qaddoura e vendos Sham-in të flejë. Fëmijët e tjerë presin ende për të ngrënë.
Ai kthehet kështu te puna me të cilën kishte nisur dita: ndez përsëri zjarrin dhe, së bashku me gruan, fillon të përgatisë darkën./ Përshtati “Pamfleti” nga “Aljazeera”.
