Presidenti turk Recep Tayyip Erdogan mund të ketë nevojë për votat e partisë prokurde DEM për të siguruar një kandidim tjetër presidencial. Por kurdët po e lidhin diskutimin për mbështetjen e tij me ndryshimin e dy neneve të Kushtetutës që përcaktojnë identitetin kombëtar dhe të drejtën e arsimimit në gjuhën amtare…
Në Turqi po merr formë një diskutim politik që mund të ndikojë drejtpërdrejt në të ardhmen e presidentit Recep Tayyip Erdogan. Partia prokurde DEM, e cila përfaqëson një pjesë të rëndësishme të elektoratit kurd, ka hapur mundësinë e mbështetjes për një kandidim tjetër të presidentit, por duke e lidhur atë me ndryshime konkrete në Kushtetutën turke.
Sinjali ka ardhur nga deputeti Cengiz Çandar, i cili në një intervistë për televizionin kurd Rudaw ka deklaruar se DEM mund ta shqyrtojë mbështetjen për Erdogan, nëse ky i fundit angazhohet për ndryshimin e dispozitave kushtetuese që lidhen me identitetin kurd dhe arsimimin në gjuhën amtare.
Çandar nuk ka shpallur një marrëveshje dhe as ka folur në emër të një vendimi përfundimtar të partisë. Por deklarata e tij vendos për herë të parë në këtë diskutim një lidhje të drejtpërdrejtë mes nevojës së Erdogan për një mandat tjetër dhe kërkesave politike të kurdëve.
Bëhet fjalë për nenet 42 dhe 66 të Kushtetutës së Turqisë.
Neni 42 ndalon mësimin e një gjuhe tjetër përveç turqishtes si gjuhë amtare për shtetasit turq në institucionet arsimore. Ndërsa neni 66 përcakton se kushdo që lidhet me shtetin turk përmes shtetësisë konsiderohet turk.
Për përfaqësuesit politikë kurdë që kërkojnë ndryshimin e këtyre dispozitave, çështja nuk kufizohet vetëm te hapja e shkollave në gjuhën kurde. Ajo prek mënyrën se si shteti turk e përcakton identitetin e qytetarëve të tij dhe nëse Kushtetuta duhet të garantojë një koncept të shtetësisë që nuk lidhet me një identitet të vetëm kombëtar.
Kjo është një nga kërkesat që partitë politike kurde e kanë ngritur prej vitesh, por që tani mund të marrë një rëndësi tjetër për shkak të llogaritjeve presidenciale të Erdogan.
Presidenti turk, i cili drejton vendin prej vitit 2003, fillimisht si kryeministër dhe më pas si president, përballet me kufizimin kushtetues të mandateve. Ai u zgjodh president në vitin 2014, ndërsa fitoi zgjedhjet e viteve 2018 dhe 2023 në sistemin e ri presidencial.
Zgjedhjet e ardhshme parlamentare dhe presidenciale janë parashikuar për vitin 2028. Por, sipas nenit 116 të Kushtetutës, Erdogan mund të kandidojë përsëri nëse Parlamenti vendos zhvillimin e zgjedhjeve të parakohshme gjatë mandatit të tij aktual. Për një vendim të tillë nevojiten të paktën 360 vota nga 600 deputetët e Parlamentit turk.
Kjo është edhe arsyeja pse DEM mund të marrë një rol të rëndësishëm në llogaritjet e presidentit. Nëse aleanca që mbështet Erdogan nuk siguron numrin e nevojshëm të votave, mbështetja e deputetëve prokurdë mund të ndihmojë për të arritur shumicën kushtetuese.
Por Çandar ka bërë një dallim që ka rëndësi për të kuptuar atë që mund të ndodhë në muajt e ardhshëm.
Një gjë janë votat që Erdogan mund të kërkojë në Parlament për të hapur rrugën e një kandidimi tjetër dhe tjetër gjë është mbështetja e zgjedhësve kurdë në zgjedhjet presidenciale.
Në rastin e parë, bëhet fjalë për një marrëveshje parlamentare. Në të dytin, për një proces politik që kërkon rezultate konkrete në çështjet e të drejtave dhe lirive të kurdëve.
Në këtë kuptim, një marrëveshje për zgjedhje të parakohshme nuk do të thotë automatikisht se DEM do t’i kërkojë elektoratit të saj të votojë për Erdogan.
Çështja kurde dhe negociatat që mund të përcaktojnë vitin 2027
Diskutimi për një mandat tjetër presidencial zhvillohet në një moment kur Turqia po përpiqet të mbyllë konfliktin shumëvjeçar me Partinë e Punëtorëve të Kurdistanit, PKK.
Në shkurt 2025, Abdullah Ocalan, drejtuesi historik i PKK-së, i burgosur prej vitit 1999, bëri thirrje për çarmatimin dhe shpërbërjen e organizatës. Në maj të atij viti, PKK njoftoi vendimin për shpërbërjen e strukturës së saj organizative dhe përfundimin e luftës së armatosur.
PKK klasifikohet si organizatë terroriste nga Turqia, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Europian. Procesi i çarmatimit ka hapur diskutimin për masat ligjore që do të trajtojnë ish-luftëtarët, personat e burgosur dhe ata që ndodhen jashtë Turqisë.
Por çarmatimi nuk e zgjidh automatikisht çështjen e të drejtave politike dhe kulturore të kurdëve.
Pikërisht këtu ndërhyn deklarata e Çandar. Ai po e lidh diskutimin për mbështetjen e Erdogan me ndryshime kushtetuese që shkojnë përtej përfundimit të konfliktit të armatosur.
Kurdët kanë në dorë mandatin e ri të Erdoganit? Pazari
Në këtë proces ka marrë një rol të rëndësishëm edhe Devlet Bahçeli, drejtuesi i Partisë së Lëvizjes Nacionaliste, MHP, dhe aleati kryesor politik i Erdogan.
Bahçeli, i njohur për qëndrimet e tij nacionaliste, ka mbështetur përfshirjen e Ocalan në procesin që synon çarmatimin e PKK-së. Ky qëndrim ka krijuar një mundësi bashkëpunimi politik mes forcave që për shumë vite kanë pasur pozicione të kundërta për çështjen kurde.
Megjithatë, një gjë është mbështetja për përfundimin e konfliktit të armatosur dhe tjetër gjë është pranimi i ndryshimeve kushtetuese për identitetin dhe gjuhën kurde.
Nëse Erdogan pranon të negociojë ndryshimin e neneve 42 dhe 66, do t’i duhet të marrë parasysh edhe qëndrimin e MHP-së, e cila përbën një pjesë të rëndësishme të aleancës së tij parlamentare.
Pikërisht kjo mund të jetë një nga pengesat kryesore të marrëveshjes së mundshme me DEM.
Ndërkohë, Çandar ka përmendur edhe çështje të tjera që ndikojnë në besimin e kurdëve ndaj procesit politik. Mes tyre janë rasti i Selahattin Demirtas, ish-bashkëdrejtuesit të HDP-së, shkarkimi i kryebashkiakëve të zgjedhur dhe roli që duhet të ketë Öcalan në zbatimin e marrëveshjeve për çarmatimin.
Demirtas ndodhet në burg që prej vitit 2016, ndërsa Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut ka kërkuar lirimin e tij. Autoritetet turke kanë zëvendësuar gjithashtu disa kryebashkiakë të zgjedhur prokurdë me administratorë të emëruar nga shteti, duke shkaktuar kundërshtimin e partive që i përfaqësonin.
Çandar i ka përmendur këto çështje si elemente që ndikojnë në besueshmërinë e procesit dhe jo të gjitha si kushte të drejtpërdrejta për mbështetjen e Erdogan.
Por nëse qeveria kërkon votat e DEM për një mandat tjetër presidencial, qëndrimi i saj ndaj këtyre problemeve mund të ndikojë në mënyrën se si partia kurde do ta trajtojë një marrëveshje të mundshme.
Nga ana tjetër, Erdogan ka hedhur prej kohësh idenë e hartimit të një Kushtetute të re. Në maj 2025, ai njoftoi angazhimin e një grupi ekspertësh për përgatitjen e propozimeve kushtetuese.
Kjo nismë mund të krijojë hapësirën institucionale për diskutimin e kërkesave të DEM, por deri tani nuk ka një marrëveshje të konfirmuar për ndryshimin e neneve që ka përmendur Çandar.
Edhe procedura kushtetuese paraqet vështirësitë e saj. Për ndryshimin e Kushtetutës nevojiten shumica të cilësuara në Parlament, ndërsa miratimi me 360 deri në 399 vota kërkon referendum. Me të paktën 400 vota, ndryshimi mund të hyjë në fuqi pa referendum, sipas procedurave kushtetuese dhe kompetencave të presidentit.
Kjo do të thotë se një marrëveshje politike mes Erdogan dhe DEM nuk mjafton për të ndryshuar Kushtetutën. Ajo duhet të sigurojë edhe votat e nevojshme parlamentare.
Por çfarë pritet të ndodhë?
Viti 2027 mund të jetë periudha kur këto diskutime të marrin formë konkrete. Erdogan do të duhet të qartësojë nëse synon zgjedhje të parakohshme për të kandiduar përsëri, ndërsa DEM do të duhet të përcaktojë nëse kërkesat e saj kushtetuese mund të përfshihen në një marrëveshje politike.
Çandar e ka identifikuar pikërisht vitin 2027 si periudhën kur partitë do të fillojnë llogaritjet për zgjedhjet dhe për kandidimin e mundshëm të Erdogan.
Nëse presidenti turk nuk siguron 360 votat pa DEM, atëherë negociatat me partinë prokurde mund të marrin një rëndësi të veçantë.
Por nëse Erdogan siguron mbështetjen parlamentare nga forca të tjera, pesha e DEM në vendimin për zgjedhjet e parakohshme do të ndryshojë. Gjithsesi, mbështetja e elektoratit kurd do të mbetet një çështje më vete në garën presidenciale.
Në këtë situatë, DEM mund të kërkojë që çdo angazhim për ndryshimin e Kushtetutës të shoqërohet me hapa konkretë dhe afate të përcaktuara. Një mundësi tjetër është që diskutimi për të drejtat e kurdëve të vazhdojë brenda procesit për Kushtetutën e re, pa u lidhur menjëherë me një vendim për mbështetjen elektorale të Erdogan.
Deri tani, asnjëra prej këtyre rrugëve nuk përbën një marrëveshje të shpallur.
Ajo që ka ndryshuar është se deputeti Cengiz Çandar ka vendosur publikisht dy kërkesa kushtetuese në diskutimin për mandatin e ardhshëm të presidentit turk.
Për Erdogan, çështja lidhet me mundësinë e vazhdimit të presidencës përtej vitit 2028. Për DEM, me mundësinë që një negociatë politike të prodhojë ndryshime në njohjen e identitetit kurd dhe në arsimimin në gjuhën amtare.
Nëse këto dy interesa do të bashkohen në një marrëveshje, kjo do të varet nga propozimet që Erdogan do të paraqesë për Kushtetutën e re, nga qëndrimi i aleatëve të tij nacionalistë dhe nga mënyra se si do të zbatohet procesi i çarmatimit të PKK-së.
Deri atëherë, deklarata e Çandar mbetet një ofertë për diskutim politik, jo një premtim votash. Por ajo ka vendosur në të njëjtën tryezë dy çështje që mund të përcaktojnë zhvillimet e ardhshme në Turqi: mandatin tjetër të Erdogan dhe ndryshimin e statusit kushtetues të kurdëve. /Përshtati Pamfleti/
