Një luftë në Lindjen e Mesme me gjasë nuk ishte ajo që Kryeministri i Kanadasë, Mark Carney, kishte parasysh në Davos në fillim të këtij viti, kur ai propozoi që të ashtuquajturat fuqi të mesme të bashkohen në një botë të përcaktuar nga aktorë ushtarakë gjithnjë e më agresivë.
Megjithatë, teoria e tij po provohet dhe njëkohësisht po vihet në provë në Gjirin Persik. Ka pak shembuj më të qartë për nevojën e asaj që Carney propozoi dhe për pengesat në realizimin e saj, sesa gjendja e shteteve të Gjirit, dhe veçanërisht e Arabisë Saudite, ndërsa përpiqen të menaxhojnë një konflikt që nuk e kanë zgjedhur dhe nuk e kontrollojnë. Kjo është një çështje për të cilën Donald Trump dhe këshilltarët e tij duhet të reflektojnë me kujdes përpara se t’i përgjigjen propozimit shumëfazësh të armëpushimit nga Irani, i cili, në thelb, përfaqëson një nga skenarët më të pafavorshëm për aleatët amerikanë në Gjirin Persik, përveç alternativës.
Ka pasur një kohë kur Shtëpia e Sauditëve ishte po aq e gatshme sa Izraeli për të nxitur SHBA-në drejt veprimit ushtarak kundër programit bërthamor të Iranit, për të “prerë kokën e gjarprit”, siç u shpreh mbreti i ndjerë Abdullah bin Abdulaziz në vitin 2008. Por kjo ishte përpara se mbretëria të ndërmerrte një strategji të gjerë diversifikimi ekonomik, e cila kërkon stabilitet për të pasur sukses; përpara zgjerimit të hapur izraelit pas sulmit terrorist të Hamasit më 7 tetor; dhe përpara se Presidenti Donald Trump të vendoste interesat e sigurisë së Izraelit mbi ato të aleatëve arabë të Gjirit duke nisur këtë luftë.
Me konfliktin tashmë në zhvillim, Riadi gjendet në një pozitë të pafavorshme, duke u përballur me interesa të shumta, shpesh të kundërta, madje potencialisht ekzistenciale dhe me mjete të kufizuara për t’i mbrojtur.
Nga njëra anë, Arabia Saudite ka interes të qartë për të parandaluar përshkallëzimin e mëtejshëm të luftës. Irani ka paralajmëruar se do t’i përgjigjet çdo sulmi ndaj infrastrukturës së tij energjetike dhe të desalinimit të ujit (të cilat Trump i ka kërcënuar) duke shkatërruar ato të shteteve të Gjirit. Sauditët, që varen edhe më shumë nga impiantet e ujit të pijshëm sesa nga nafta, nuk mund të përballojnë një skenar të tillë.
Ata janë gjithashtu të vetëdijshëm se milicia Houthi në Jemen, e cila deri tani ka qëndruar kryesisht jashtë konfliktit, ka gjasa të përfshihet nëse sheh një përpjekje të SHBA-së për të shkatërruar plotësisht Republikën Islamike të Iranit, furnizuesin e saj kryesor me armë. Houthit kanë treguar më parë se janë në gjendje të mbyllin ngushticën Bab al-Mandeb, hyrjen strategjike drejt Kanalit të Suezit dhe portit saudit të Yanbu në Detin e Kuq.
Para luftës kjo nuk përbënte shqetësim të madh për Riadin, por tani Yanbu shërben si terminal transferimi për një tubacion nafte prej 1,200 kilometrash, që Arabia Saudite përdor për të shmangur Ngushticën e Hormuzit. Mbyllja e Bab al-Mandeb do të ndalonte praktikisht këtë rrugë alternative që i ka lejuar Arabisë Saudite të vazhdojë eksportet deri në 7 milionë fuçi në ditë, duke mbështetur buxhetin e saj dhe tregun global të energjisë. Njëkohësisht, kjo do t’i jepte fund marrëveshjes së armëpushimit të vitit 2022 mes Riadit dhe Houthive, një skenar që asnjëra palë nuk e dëshiron.
Nga ana tjetër, Arabia Saudite nuk mund të përballojë as një armëpushim të paqëndrueshëm që lë në pushtet një regjim iranian të dobësuar, por ende të rrezikshëm dhe të pakufizuar nga një marrëveshje e fortë dhe afatgjatë. Një situatë e tillë do të prodhonte një Iran më të militarizuar, më të konsoliduar dhe më të motivuar për të zhvilluar armë bërthamore, pavarësisht marrëveshjes, dhe me ndikim më të madh mbi rivalët e tij në Gjirin Persik përmes kontrollit de facto të Ngushticës së Hormuzit.
Po ashtu, Riadi kërkon të shmangë një skenar ku një armëpushim i tillë i brishtë prishet herë pas here nga ndërhyrje të Izraelit kundër kapaciteteve bërthamore ose raketore të Iranit, duke shkaktuar cikle të reja hakmarrjeje ndaj shteteve të Gjirit. Një paqëndrueshmëri e tillë do të largonte investitorët dhe do të vinte në rrezik realizimin e planit ekonomik “Vision 2030” të Princit të Kurorës Mohammed bin Salman.
Rreziku më i gjerë është që Arabia Saudite të dalë nga kjo luftë në një realitet të ri, ku roli i saj reduktohet dhe përcaktohet nga veprimet e të tjerëve në një rend të ri sigurie rajonale të formësuar nga Izraeli dhe Irani, ndërsa SHBA, Kina dhe Rusia ndërhyjnë nga distanca. Kjo nxjerr në pah paradoksin e kësaj lufte: si rifillimi i saj, ashtu edhe një paqe e dobët dhe e paqëndrueshme do të dëmtonin ndjeshëm aleatët kryesorë të SHBA-së, me pasoja të gjata gjeopolitike.
Edhe para luftës, Riadi kishte filluar të kërkonte alternativa për të reduktuar varësinë nga një SHBA gjithnjë e më pak e besueshme si garant sigurie. Këto përfshinin afrimin me Teheranin dhe forcimin e marrëdhënieve me Kinën, megjithëse me rezultate të kufizuara.
Për këtë arsye, Arabia Saudite iu drejtua fuqive të tjera të mesme në rajon. Ajo ka përmirësuar marrëdhëniet me Turqinë që nga viti 2022, ka nënshkruar një marrëveshje ushtarake me Pakistanin në vitin 2025 dhe, së bashku me Egjiptin, ka ndërtuar një partneritet të tipit katërpalësh që operon pjesërisht jashtë ndikimit të drejtpërdrejtë të Uashingtonit. Këto vende kishin ndjekur interesa të përbashkëta në Bririn e Afrikës dhe, së fundmi, kanë kërkuar një rol ndërmjetësues në konfliktin SHBA–Izrael me Iranin.
Nëse ky grup do të arrijë të afirmohet mjaftueshëm për t’i rikthyer Arabisë Saudite peshën gjeopolitike që kërkon, mbetet e paqartë. Kufijtë e ndikimit të tij përballë fuqive si SHBA, Izraeli dhe Irani janë tashmë të dukshëm. Kjo thekson si nevojën për alternativa të reja, ashtu edhe kufizimet e tyre. Mungesa e unitetit dhe dobësia relative e anëtarëve janë ndër pengesat kryesore. Emiratet e Bashkuara Arabe, për shembull, do të ishin një partner natyral, por janë më të lidhura me Izraelin dhe kanë ndjekur rivalitet me Arabinë Saudite. Europa gjithashtu mund të ishte një partnere e natyrshme, por përballet me vështirësi në forcimin e kapaciteteve të saj mbrojtëse.
Trump e nisi luftën duke injoruar këshillat dhe interesat e aleatëve arabë të Gjirit. Nuk është e qartë pse një përshkallëzim i mëtejshëm do të sillte ndryshim regjimi, kur kjo nuk ka ndodhur deri tani. Po ashtu, fakti që Irani refuzon një raund të dytë bisedimesh dhe paraqet kërkesat e veta tregon se SHBA nuk ka kontroll të plotë mbi situatën.
Kjo luftë përfaqëson një bast të ndërmarrë nga Trump me burimet e të tjerëve dhe me sigurinë dhe ekonomitë e vendeve të tjera në rrezik. Në kushtet e një armëpushimi të brishtë dhe një marrëveshjeje jo të favorshme nga Teherani, veprimi më i arsyeshëm do të ishte që SHBA të dëgjojë qëndrimet e Arabisë Saudite për të gjetur mënyrën më të mirë për të dalë nga ky konflikt me dëmet më të kufizuara të mundshme./Pamfleti
